Πέμπτη, 31 Ιανουαρίου 2013

Η λεωφόρος του υπαρκτού σοσιαλισμού


Η Ανατολική Ευρώπη έχει μία θλίψη. Από τη Σόφια και το Βουκουρέστι, μέχρι το Κίεβο και το Μινσκ, ένα ψυχοπλάκωμα, το νιώθεις. Είναι το πλάκωμα της πρόσφατης ιστορίας και το πλήγμα που επέφερε στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια και δημιουργικότητα. Αλέκα, αυτό το ποστ είναι αφιερωμένο σε σένα και τις αυταπάτες σου. Τέλος εισαγωγής.


Ε λοιπόν μου αρέσει να βολτάρω σ'αυτό το δρόμο. Ακόμα και τώρα που το κρύο είναι τσουχτερό, ο ουρανός μολυβί και τα δέντρα κατσουφιασμένα. Διότι όποια εποχή κι αν τη δεις, η Καρλ Μαρξ παραμένει μία εντυπωσιακή λεωφόρος.



Με 90 περίπου μέτρα πλάτος και δύο χιλιόμετρα μήκος. Με τεράστια πεζοδρόμια και φαρδύ οδόστρωμα για τ'αυτοκίνητα. Με εκατέρωθεν πρασιές -αλάνες ολόκληρες- σε πολλά σημεία της.



Και βεβαίως με κτήρια. Πελώρια κτήρια. Και ωραία, εντυπωσιακά!


Όχι-όχι, δεν είμαστε στη Μόσχα. Στο Ανατολικό Βερολίνο βολτάρουμε. Αλλά δικαιολογημένα μπερδεύτηκες: παρότι πατάς έδαφος της ενοποιημένης Γερμανίας, ο αέρας μυρίζει ακόμη Σοβιετική Ένωση.


Η λεωφόρος διαμορφώθηκε από το 1952 έως το 1960 και το κόνσεπτ ήταν να φτιάξουμε μία εμβληματική υπερπαραγωγή που να αποδεικνύει το μεγαλείο του υπαρκτού σοσιαλισμού και να αποτελεί ζωντανή διαφήμιση του πόσο την περνάμε ζάχαρη, στην από δω μεριά του παραπετάσματος.


Εξού και θα ιδείς κτήρια μνημειακών διαστάσεων, στα αρχιτεκτονικά μοτίβα του σοσιαλιστικού κλασικισμού.


Συχνά το λέμε και wedding-cake style. Γιατί πολλά από αυτά τα μπίλντινγκς μοιάζουν με τεράστιες γαμήλιες τούρτες.



Και μη φανταστείς ότι στεγάζαμε εδώ την ανατολικογερμανική γραφειοκρατία και τις δημόσιες υπηρεσίες! Αμ δε! Τα περισσότερα από αυτά τα κτήρια αποτελούσαν εργατικές κατοικίες με ωραιότατα απάρτμεντς για το σύντροφο Κλάους και τη συντρόφισσα Μπριγκίτε.


Και διέθεταν από κάτω μαγαζιά -εντάξει μη φανταστείς το Νότος Γκάλερι και το Χόντος Σέντερ. Αλλά σε σχέση με το λοιπό Ανατολικό Βερολίνο όπου δεν έβρισκες τίποτα, εδώ υπήρχε τελοσπάντων μία κάποια αγορά. Όπου κυκλοφορούσε κάμποσος κόσμος. Και ψώνιζε διάφορα καλούδια. Όχι σε τρομερή ποικιλία, μήτε σε μεγάλη αφθονία. Αλλά ήταν φθηνά. Και εγκεκριμένα από τo Κομμουνιστικό Κόμμα. Γκαραντί!


Εδώ γίνονταν και οι μεγάλες παρελάσεις. Οι εορτασμοί της εργατικής Πρωτομαγιάς. Που υμνούσαμε το σοσιαλισμό και το δίκαιο του εργάτη.



Σαν ένα τεράστιο ΠΑΜΕ, φαντάσου. Που διαθέτει την κεντρική εξουσία και αν δεν συμφωνείς με τον δίκαιο αγώνα του, βρίσκει τους τρόπους να σε συμμορφώσει.


Αν δεν παίρνεις από λόγια και δεν χαίρεσαι με την πασιφανή νίκη του προλεταριάτου, υπάρχει και η Στάζι -ξεύρεις εσύ.


Θυμάσαι άλλωστε την 17η Ιουνίου του 1953. Σε αυτήν εδώ τη λεωφόρο, είχαν ξεσηκωθεί κατά του κομμουνιστικού καθεστώτος, εργάτες και οικοδόμοι -προφανώς πλανεμένοι.


Διότι πλανεμένος πρέπει να είσαι για να μην θαμπωθείς μπροστά στο μεγαλείο αυτής της νέας κοινωνίας που ξημέρωνε τότες.


Καταλαβαίνεις ότι σε τέτοιες περιπτώσεις, λίγη βία είναι τελοσπάντων απαραίτητη. Εκατόν είκοσι πέντε νεκροί είναι ελάχιστη θυσία, μπροστά στο ιδεώδες.


Η λεωφόρος Κάρλ Μαρξ, διέθετε επίσης μεγάλο ξενοδοχείο. Όπου διέμεναν και οι Σοβιετικοί φίλοι μας, όταν επισκέπτονταν το Ανατολικό Βερολίνο. Θυμάμαι και ένα ανέκδοτο που λέγανε τότες εκείνοι οι ελεεινοί, οι αντιφρονούντες.




Ένας δάσκαλος, ρωτάει το μικρό Φριτς "Αγόρι μου, γιατί χρησιμοποιείς τη φράση "Σοβιετικοί αδελφοί"; Τους Σοβιετικούς, τους αποκαλούμε απλώς φίλους μας!" "Διότι κύριε, τους φίλους τους διαλέγουμε!"


Γι'αυτό δεν τους παιδεύουμε, όπως είπε και η Χαρούλα πολλά χρόνια αργότερα.



Κοίτα ποιον συνάντησα στην πλατεία Strausberger. Κάτσε να πλησιάσουμε να πούμε ένα γεια!


Σπουδαία φυσιογνωμία, πράγματι. Άσκησε την καλύτερη κριτική στον καπιταλισμό, ανίχνευσε πρώτος τις αδυναμίες του, προσπάθησε να διατυπώσει μια ολιστική οικονομικοπολιτική θεωρία με γνώμονα τον ανθρωπισμό και την ισότητα.


Κοιτάζω τα κτήρια της πλατείας τριγύρω του.



Τα θεώρατα κτήρια που στέκουν σήμερα σα φαντάσματα.



Που σε φοβερίζουν όχι μόνο με το μέγεθός τους, αλλά και με τη σημειολογία τους.



Αχ βρε Κάρολε -μου επιτρέπεις να σε λέω, Κάρολο- είχες φανταστεί εσύ ότι θα συμβεί τέτοιο πράμα; Είχες ποτέ σκεφτεί το ενδεχόμενο πως μπορεί η ιδέα σου να μετατραπεί σε ένα τόσο απάνθρωπο, ολοκληρωτικό και ανελεύθερο σύστημα που στραγγάλισε γενεές ανθρώπων σε τόσες χώρες;



Και του οποίου, θεόμουρλα παραπαίδια συνεχίζουν να κυβερνούν σε κάτι γραφικές καρτουνίστικες χώρες όπως η Βόρεια Κορέα και η Κούβα; Με σκουριασμένο αλλά υπαρκτό φαν-κλάμπ και στον Περισσό;


Αλλιώς τα είχες φανταστεί, Κάρολέ μου! Βέβαιος είμαι. Αλλά τώρα, περσινά ξινά σταφύλια. Μας έμειναν τα μπίλντινγκς και τα εργατικά μπλοκς.



Α και αυτές οι -σοσιαλιστικής έμπνευσης- εικονογραφήσεις. Με τους τιμημένους εργάτες, τους χαρούμενους αγρότες, τους θαρραλέους αστροναύτες, τις σκαλωσιές, τα τρακτέρς και τον σπούτνικ.


Τους μηχανικούς, τους αρχιτέκτονες, τους γιατρούς και τους επιστήμονες. Θυμάμαι κάποτες -θα'μουν έξι-επτά ετών- ήρθε στο σπίτι μας μία μακρινή θεία της μαμάς μου, που είχε σπουδάσει γιατρός στο Πανεπιστήμιο Λεμονοσοφ της Μόσχας, διέμενε στη Ρωσία και είχε κάμει και κάποια χρόνια στην Ανατολική Γερμανία. Ήταν μέσα της δεκαετίας του 80 και η θεία είχε έρθει για σύντομη επίσκεψη στην Ελλάδα να ιδεί επιτέλους μετά από χρόνια τους δικούς της. Με καμάρι περιέγραφε τη ζωή και τα επιτεύγματα του ανατολικού μπλοκ.



Μετά έβγαλε η μαμά μου τα μπιφτέκια με τις πατατούλες, τις σαλάτες και την τυρόπιτα και έπεσε η θεία με τα μούτρα, λες και είχε να φάει από τον πόλεμο. Για κάνα εικοσάλεπτο, ήταν μπουκωμένη στο φαγί.



Και τώρα που βολτάρουμε εδώ και τα λέμε αυτά, θυμήθηκα και άλλο ανέκδοτο που κυκλοφορούσε στην Ανατολική Γερμανία -μπορεί να το ξεύρεις: "Τι θα γίνει αν κάποτες η έρημος Σαχάρα γίνει κομμουνιστικό κράτος;" "Στην αρχή τίποτις. Μετά θα αρχίσουν οι ελλείψεις άμμου."



Ξεχάστηκα και δεν σου μιλάω για τα κτήρια. Να, αυτό που λέει "Κινο Ιντερνασιονάλ" είναι ένας μεγάλος κινηματογράφος που είχε κτιστεί για τη διασκέδαση των ανατολικοβερολινέζων. Εννοείται πως έπαιζε ταινίες πχιότητας. Σαν αυτές που δείχνει ο 902 TV. Ναι, τρελά κέφια!



Σιγά σιγά, φθάνουμε. Εμ, δύο χιλιόμετρα περπατήσαμε, δεν ήταν και λίγο. Στο βάθος φαίνεται ο ραδιοτηλεοπτικός πύργος της Αλεξάντερπλατς. Θεώρατος, ηθελημένα. Έπρεπε να φαίνεται από παντού -κυρίως από το Δυτικό Βερολίνο- για να διαφημίζει κι αυτός το μεγαλείο του υπαρκτού σοσιαλισμού.


Εδώ ο κόσμος αρχίζει κάπως να πυκνώνει. Ξαφνικά βλέπεις μαγαζιά, πολυκαταστήματα και ζωή. Μπαίνεις σιγά-σιγά στην τουριστική ζώνη. Βλέπεις διαφημιστικές ταμπέλες, φώτα και ακούς οχλαγωγία. 


Τουναντίον όλο το προηγούμενο κομμάτι που περπατήσαμε μοιάζει σχεδόν εγκαταλελειμμένο. Ο τουρίστας σπανίως φτάνει ως εκεί (κακώς!), ο δυτικοβερολινέζος το βρίσκει βαρετό και ντεκαντάνς. Αλλά μένουν ακόμη άνθρωποι στα εργατικά μπλοκς. Ναι-ναι, ακόμα και μέσα στα μνημειώδη κτήρια. Στις γαμήλιες τούρτες! Πολλά από τα διαμερίσματα είναι φτωχά στο εσωτερικό τους και ημικατεστραμένα από τη φθορά του χρόνου. Κάποια θα μετατραπούν σε λοφτς και λογικά κάποια στιγμή θα ανέβει το ρίαλ εστέιτ και σε αυτήν την πλευρά της πόλης. Εντούτοις προς το παρόν, στη μεγάλη λεωφόρο Κάρλ Μάρξ, κατοικεί η ιστορία. Και αν αποφασίσεις να βολτάρεις κατά κει, σε παίρνει από το χέρι και σου μιλάει για τα λάθη της.

Τετάρτη, 30 Ιανουαρίου 2013

Η ιστορία ανάποδα



Ίσως και να είναι όλα στο μυαλό μου. Αλλά όταν με ρώτηξαν οι στρατιωτικοί στην είσοδο, ποια είναι η εθνικότητά μου και απάντησα "γιουνάν", το ένιωσα πως σε αυτό εδώ το μέρος ήμουν ένας μουσαφίρης ανεπιθύμητος. Προσπάθησε σε παρακαλώ να μην κάμεις φασαρία. Άκου, παρατήρησε και σκέψου. Μόνο αυτό σου ζητώ. Βρισκόμαστε στο Πολεμικό Μουσείο της Τουρκίας. Και είμαστε ο εχθρός.



Το Μουσείο είναι ένα από τα μεγαλύτερα του κόσμου, στο είδος του. Άλλωστε, οι Τούρκοι καυχιόνται για μία λαμπρή πολεμική ιστορία χιλίων ετών και σπεύδουν από τις πρώτες αίθουσες να σου ξεκαθαρίσουν ότι οι ιστορικές τους ρίζες ανάγονται στη Μογγολία.



Προτομές του Αττίλα και πίνακες που εικονίζουν τις ορδές των Μογγόλων να σαρώνουν στο διάβα τους πόλεις και κάμπους, συνοδεύονται από μεταλλικές χατζάρες, τέντες των Χάνων και αμφιέσεις της εποχής. Ειδική μνεία γίνεται στον Τζένγκις Χαν, ο οποίος έφτιαξε τη μεγαλύτερη αυτοκρατορία που γνώρισε ποτέ η οικουμένη και έφθασε στο παρά λίγο να καταλάβει και ολάκερο το δυτικό κόσμο. Ακόμα και σήμερα πολλοί ιστορικοί υποστηρίζουν ότι η σωτηρία της Ευρώπης από μακροχρόνια υποταγή στους Μογγόλους ήταν μάλλον αποτέλεσμα συγκυριακών παραγόντων, ενώ στην από κει πλευρά της ιστορίας, θεωρούν πως οι επιδρομές του Τζένγκις Χαν βοήθησαν στην πραγματικότητα τη Δύση, καθώς της έφεραν τη συσσωρευμένη σοφία της Ασίας. Το αντίστροφο δηλαδής αυτού που υποστηρίζουμε εμείς για τον Αλέξανδρο.


Η μουσειακή αφήγηση συνεχίζει με τη μεγάλη μάχη του Κοσσυφοπεδίου, το 1389, όπου οι Οθωμανοί επέτυχαν μία αποφασιστικής σημασίας νίκη (αν και πύρρειο), αφανίζοντας το σερβικό στρατό και εδραιώνοντας την κυριαρχία τους στη Βαλκανική. Νομίζω καταλαβαίνεις ποια είναι η επόμενη μεγάλη στιγμή, πλησιάζουμε στο 1453.


Οι αίθουσες εδώ είναι γιομάτες με προσωπογραφίες Οθωμανών ηγεμόνων, στολές στρατιωτών και αλόγων, αλλά και διαφόρων ειδών όπλα. Από το στήσιμο των αντικειμένων, καταλαβαίνεις ότι επίκειται μία μουσειακή κορύφωση.


Και πράγματι, μπαίνεις σε μία μεγάλη αίθουσα, που τιτλοφορείται "Κατάκτηση της Ιστανμπούλ" και η οποία ξεδιπλώνει μπροστά στα μάτια σου μία τεράστια μακέτα με τα τείχη της Πόλης και τριγύρω πραγματικά κανόνια να κανονιοβολούν ξερνώντας φωτιές και καπνούς.


Για να σου γίνει το θέαμα ακόμα πιο πειστικό, η αίθουσα σείεται από φωνές και κρότους και εκρήξεις, χάρις ένα εντυπωσιακό ηχοσύστημα που σου δημιουργεί την αίσθηση ότι βρίσκεσαι πραγματικά στο πεδίο της μάχης.



Και όλα αυτά σε φυσικό μέγεθος -που σκιάζεσαι δηλαδής ότι θα σε βρει κι εσένα καμιά αδέσποτη.


Σε ένα μεγάλο ψηφιδωτό, η μορφή του Μωάμεθ του Πορθητή.


Κι ύστερα διάδρομοι και αίθουσες με κράνη και πολιορκητικές μηχανές. Και όπλα, πολλών ειδών και μεγεθών. Διότι όπως καλά το κατάλαβες, η νομαδική ζωή των μογγολικής προέλευσης φυλών, επιφύλασσε για το στρατό, σπουδαίο ειδικό βάρος. Οι περισσότερες λαμπρές στιγμές της ως τότε τουλάχιστον ιστορίας των Οθωμανών, είχαν γραφτεί με τα όπλα. Και δεν πάω να μειώσω τίποτα και κανέναν. Κάμω απλώς μία -ασφαλή νομίζω- διαπίστωση.

Κι ύστερα φθάνουμε στο σήμερα. Στον εικοστό αιώνα.


Διάβασα δυο και τρεις φορές την πινακίδα αυτής της αίθουσας. "Το αρμενικό ζήτημα με αποδείξεις."



Ο σκοπός ήταν προφανής. Όλη η αίθουσα ήταν στημένη ώστε να σε πείσει πως δεν υπήρξε τίποτα μεμπτό ως προς τη μεταχείριση των Αρμενίων. Φθάνει μάλιστα στο άλλο άκρο: εκτίθενται ματωμένες στολές τούρκων που -σύμφωνα με τις λεζάντες- σκοτώθηκαν από Αρμένιους και φωτογραφίες με εκατόμβες νεκρών με τούρκικα φέσια.



Η συνέχεια, σε αφορά μάλλον πια άμεσα. Στις επόμενες αίθουσες περνάμε στο μικρασιατικό ζήτημα. Ναι, η ιστορία κι εδώ, ανάποδα.



Πίνακες που εικονίζουν Έλληνες στρατιώτες να προελαύνουν στην ενδοχώρα της Σμύρνης, κατασφάζοντας φτωχούς Τούρκους χωρικούς. Θα μου πεις, δεν συνέβη; Φυσικά και συνέβη, μην κρυβόμαστε πίσω από το δάχτυλό μας.



Κι ύστερα προθήκες με τις νίκες των νεότουρκων του Κεμάλ. Όπλα Ελλήνων πολεμιστών, στολές και πηλήκια. Είναι περίεργο να βλέπεις στολές του στρατού της χώρας σου ως λάφυρα πολέμου στις προθήκες ενός ξένου μουσείου. Ε σφίγγεται κάπως το μέσα σου, πως να το κάμουμε;



Μία ελληνική σημαία εγκιβωτισμένη σε μία βιτρίνα. Ανήκε στον ελληνικό στρατό που αποδεκατισμένος έτρεχε προς τη Σμύρνη για να διαφύγει της αντεπίθεσης των Τούρκων. Όχι, δεν συνωστίσθηκαν στην προκυμαία οι Έλληνες της Σμύρνης, κυρία Ρεπούση μου. Αλλόφρονες εγκατέλειπαν τις πατρογονικές τους εστίες, ελάτε εδώ να δείτε την ιστορία και από την καλή και από την ανάποδη.



Το ξεύρω ότι σου συζητάω δύσκολα θέματα και μπήγω το μαχαίρι στο κόκαλο της εθνικής συνείδησης (παραμένοντας όσο πιο αντικειμενικός μπορώ), αλλά θέλω να με ακολουθήσεις και στις τελευταίες αίθουσες. Η πινακίδα λέει "Ειρηνευτική Επιχείρηση στην Κύπρο". Το έπιασες το υπονοούμενο, θαρρώ. Για εμάς, στρατός κατοχής και για εκείνους, ειρηνευτική επιχείρηση.



Όπλα και σημαίες που αποσπάστηκαν από την Εθνοφρουρά.



Ο Άγιος Γεώργιος και ο δράκος.



Ένας επιχειρησιακός χάρτης της Κύπρου του 1974, με σημειωμένες διάφορες λεπτομέρειες για την άμυνα της νήσου.



Μία φωτογραφία που εικονίζει τον τάδε Τούρκο στρατιωτικό να υπογράφει πάνω στην ελληνική σημαία.



Και δίπλα, η υπογεγραμμένη αυτή σημαία. Λάφυρο κι αυτή.



Και ένας στρατιώτης που κρατά στην αγκαλιά του, ένα μωρό στην τουρκοκυπριακή πλευρά. Η ειρήνη επιτέλους αποκαταστάθηκε μετά την επέμβαση του τουρκικού στρατού, σύμφωνα πάντα με την αφήγηση στις λεζάντες.

Δεν στο κρύβω, ότι η συναισθηματική μου φόρτιση ήταν μεγάλη. Όχι γιατί διακατέχομαι από υψηλό εθνικό φρόνημα και ξύπνησε μέσα μου ο φλογερός πατριωτισμός. Δεν τρέφω ιστορικές αυταπάτες, μήτε παραμένω δέσμιος φτηνών ιδεολογημάτων ("καλοί Έλληνες / κακοί Τούρκοι"). Εντούτοις, αυτή η εκ διαμέτρου αντίθετη οπτική της ιστορίας, με έκανε να σκεφτώ πως οι εθνικές συνειδήσεις δομούνται πάνω σε μεθοδευμένες "αλήθειες". Θυμήθηκα το δικό μας Πολεμικό Μουσείο στην Αθήνα. Και τη δική του αφήγηση. Όλα αλλιώς.

Ξαφνικά ακούστηκε μία δυνατή βοή στις αίθουσες του μουσείου. Προς στιγμήν σκιάχτηκα. Είδα όλους τους λοιπούς επισκέπτες, να εγκαταλείπουν την περιήγηση και να κατευθύνονται προς τον κάτω όροφο. Χωρίς να ξεύρω τι συμβαίνει, τους ακολούθησα κι εγώ. Καθώς κατέβαινα τα σκαλιά, άκουγα ήχους τυμπάνων και πολεμικές ιαχές. Ποδοβολητά και έντονο θόρυβο.

Βρέθηκα σε μία μεγάλη, κατάμεστη αμφιθεατρική αίθουσα. Στο κέντρο της, εκτυλισσόταν μία περίεργη τελετουργία.


Άνδρες με πολεμικές παραδοσιακές στολές παρήλαυναν και έπαιζαν πολεμικά εμβατήρια. Ένιωθες το απειλητικό ύφος. Την επιθετική διάθεση.


Ο κόσμος παρακολουθούσε με ενθουσιασμό. Μπαμπάδες με παιδάκια έπαιρναν φωτογραφίες και χειροκροτούσαν με υπερηφάνεια. Κάποιοι έρχονται μόνο γι'αυτό. Στεκόμουν όρθιος και πίσω-πίσω. Δεν υπήρχαν κενά καθίσματα πουθενά.


Παρακολούθησα σιωπηλός για μερικά λεπτά. Κι ύστερα απεφάσισα να φύγω. Καθώς διέσχιζα αντίστροφα τις αίθουσες με τους Μογγόλους και τους Αττίλες, ένιωθα το πάτωμα ακόμα να σείεται από τα τύμπανα και τις φωνές που αντηχούσαν σε όλο το μουσείο. Μόνο όταν εντέλει βγήκα στον κήπο και έφθασα στο δρόμο, μόνο τότε έπαψαν να χτυπούν τα τύμπανα μέσα στ'αυτιά μου.

Επιμύθιο
Το μουσείο αυτό δεν ανήκει στους συνήθεις προορισμούς των Ελλήνων που επισκέπτονται την Πόλη. Κι αυτό, διότι τείνουμε να αναζητάμε τα μνημεία και τα αξιοθέατα που επιβεβαιώνουν τις δικές μας ιστορικές μνήμες. Που είναι συναισθηματικά σημαντικά για τη δική μας ιστορική αφήγηση. Επιζητούμε να αυτοεπιβεβαιωθούμε -και η Πόλη, μας επιβεβαιώνει με πολλούς τρόπους.

Όμως εγώ βρήκα εξαιρετικά επιμορφωτική αυτήν την άσκηση. Δοκίμασα τις δικές μου αντοχές στην ιστορία. Και κατάλαβα πολλά πράματα. Για μένα. Για την εθνική μου ταυτότητα. Για την αφηρημένη, αλλά και τόσο συγκεκριμένη, έννοια της πατρίδας.

Πιγκουίνος

Ιστολόγια υπάρχουν πολλά. Πτηνολόγιο όμως, ένα!

Life-Style

Popular Posts