Τετάρτη, 30 Σεπτεμβρίου 2015

Ο Παλαιός Γέροντας



Πέτρα-πέτρα τον επερπάτησα τον ναό. Και τελοσπάντων, καθόλου δεν το μετάνιωσα διότι ήταν και του επιπέδου μου. Αψηλός, τεράστιος και ελεγκάν. Με τις ωραιότατες διακοσμήσεις του, με τις εντυπωσιακές του κλίμακες, με τις Μέδουσες, τους Γρύπες, τα κιονόκρανα. Καθόλου δεν αδικείς τον αρχαίο που ερχόταν εδώ για το χρησμό και πλήρωνε αδρά για το κουόλιτι σέρβις, τα φασίλιτις, το εξπερτίζ. 


Για το ναό του Απόλλωνα σου ομιλώ. Που βρίσκεται στα Δίδυμα, μερικά χιλιόμετρα νοτίως της Μιλήτου (δεν ξεύρω αν το κατάλαβες, αλλά σου κάμω σύνδεση με τα προηγούμενα -και τελοσπάντων για να μην το κουράζουμε, σε παραπέμπω και απευθείας εδώ).


Και εύλογα θα με ρωτήξεις: καλά κι ωραία τα αρχαία, αλλά τί υπάρχει στο τριγύρω; Πτηνό έχει την απάντηση. Ή έστω, νόμιζε πως έχει την απάντηση. Ο αρχαιολογικός χώρος βρίσκεται εν τω μέσω μίας μικρής τουρκικής πόλης που εντελώς συμπτωματικά, λέγεται Didim. Ακριβώς απέναντι από την είσοδο του ναού, θα βρεις μερικά μαγαζιά με μεμοραμπίλια. Καρτποστάλ, οδηγούς, μαγνητάκια, μπεγλέρια, ναργιλέδες, βελέντζες και χαλιά. Και γλειφιτζούρια-γαριδάκια-πατατάκια έχουμε. Και ντοντουρμά, άμα λάχει. Στο ψυγείο θα βρεις και Κόλα Τούρκα.


Λίγο παραδίπλα, στέκει ένα μικρό και κομψευάμενο τζαμί. Που κανείς δεν του δίνει ιδιαίτερη σημασία. Αλλά που αν είσαι λιγουλάκι παρατηρητικός, θα σου ξεδιπλώσει μία συναρπαστική διήγηση. Για πλησίασε και θα καταλάβεις.



Στους τοίχους, θα βρεις σχεδόν ξεχασμένες κάποιες διακοσμήσεις. Με σταυρούς. Ε και τότες θα αρχίσεις στα σίγουρα να υποψιάζεσαι. Πως ήταν εκκλησιά χριστιανική. Και πως τούτο το μέρος, ήτανε προφανέστατα κατοικημένο από Ρωμιούς. Αγαπημένε αναγνώστα, μόλις βρέθηκες σε ένα άλλο -πιο πρόσφατο, αλλά εξαιρετικά σημαντικό- υπόστρωμα της ιστορικής μνήμης αυτού του τόπου. Της δικής σου ιστορικής μνήμης.


Ναι, η ιστορία κρύβεται στις λεπτομέρειες. Που καμιά φορά, μπορούν να σου ανοίξουν διαδρομές που μήτε φανταζόσουν. Αρκεί νάχεις την επιμονή, την ευαισθησία και την περιέργεια να τις ανακαλύψεις. Να, όπως ετούτες δω οι πέτρες. Πούναι βαλμένες στον τοίχο της εκκλησιάς. Και που μπορεί να περάσεις δίπλα τους, χωρίς να τους δώκεις την παραμικρή σημασία. Αλλά αν τυχόν το βλέμμα σου συναντήσει τις λέξεις πούναι γραμμένες εδώ, τότες θάχεις κερδίσει. Μία εμπειρία συναισθηματικής συνέχειας. Αναγνωρίζοντας τα γράμματα, συλλαβίζοντας τις λέξεις. Ανιχνεύοντας το παρελθόν.


Προσπέρνα τα χαλιά πούναι στρωμένα στην είσοδο. Προσπέρνα τις θήκες για τα παπούτσια και τις πινακίδες πούναι γραμμένες στα τούρκικα. Προσπέρνα τη φωνή του μοεζίνη π'ακούγεται απ'τα μεγάφωνα κάθε τρεις και λίγο για να καλέσει τους πιστούς. Και έλα μαζί μου, περιμετρικά του ναού. Γιατί έχει ο τόπος να σου μαρτυρήσει ένα μεγάλο μυστικό.



Να, εδώ, στην πίσω πλευρά. Σχεδόν αθέατη και ξεχασμένη, υπάρχει εντοιχισμένη μία πέτρα που λέει λόγια ελληνικά. Για την οικοδόμηση του ναού. Κι έχει στη μια πλευρά δυο κυπαρίσσια, στην άλλη το σταυρό. Δες προσεκτικά.


Και μάθε πως περπατάς σε ένα μέρος που λεγόταν κάποτες Παλαιός Γέροντας. Και όπου κατοικούσαν τέσσερις χιλιάδες Έλληνες -χωριό αμιγώς ρωμέικο. Με τις συνήθειες και τα έθιμά του, με τη γλώσσα που μιλάμε εγώ κι εσύ ν'ακούγεται μέχρι το εικοσιδυό στα σοκάκια και την κεντρική του την πλατεία. Με τις ελιές και τα σπαρτά του. Στη μέση μιας πεδιάδας έφορης και θαυμάσιας, που μονάχα αν την επισκεφθείς θα καταλάβεις τη γλυκύτητά της. Με τα καϊκια ν'αράζουν στο κοντινό επίνειο που το ελέγαμε Καρακούγια. Με τη ζωή να κυλάει στους ήσυχους ρυθμούς μιας προκομμένης, αγροτικής κοινότητας.


Ετούτη η περιοχή δεν ανήκε στα μέρη που πέρασαν στον έλεγχο του ελληνικού στρατού το 1919, καθώς βλέπεις βρισκόταν λίγα χιλιόμετρα νοτιότερα του ποταμού Μαίανδρου. Αλλά η άφιξη των Ελλήνων στη Σμύρνη, γιόμισε τους ανθρώπους εδώ με προσμονή κι ελπίδα. Ότι θάρθει κι αυτών η σειρά να ανεμίσουν σημαίες ελληνικές και να αναπνεύσουνε την ιδανική τους πατρίδα. Όμως σαν έπεσε το μέτωπο, η ελπίδα έγινε απόγνωση και φρίκη.


Όταν κυκλοφόρησε το νέο πως τα πράγματα δεν πήγαιναν καλά και πως οι Τσέτες κι ο Κεμάλ πέρασαν στην αντεπίθεση, ο Γέροντας ετοίμασε αντίσταση. Κάμποσοι νέοι στρατολογήθηκαν, πολλοί πρεσβύτεροι έδωκαν το βιός τους για ν'αγοράσουν οπλισμό.


Όμως η ιστορία επεφύλασσε και για ετούτους τους ανθρώπους, όλεθρο και καταστροφή. Σαν έσφιξε ο κλοιός και άρχισαν οι επιθέσεις των Τούρκων, σαν άλλαξαν πρόσωπο οι μέχρι εχτές μουσουλμάνοι γειτόνοι και άρχισε το πλιάτσικο από τα γύρω τουρκοχώρια, τότες οι περισσότεροι έτρεξαν να σωθούνε. Εννιακόσιες ψυχές -κυρίως γυναικόπαιδα- κατέφυγαν τον Ιούλη του εικοσιδυό για να γλιτώσουν, στο νησάκι της Παναγιάς, λιγότερο από ένα ναυτικό μίλι από την ακτή των Καρακουγίων. Όμως οι Τούρκοι τόμαθαν και περίμεναν να τελειώσουν τα λιγοστά τρόφιμα πούχαν μαζί τους οι εγκλωβισμένοι του νησιού, για να παραδοθούν στα χέρια τους.



Τα τρόφιμα πράγματι τελειώσαν και θάχαν όλοι τους πεθάνει αν δεν υπήρχε ένα γενναίο παλικάρι ονόματι Ηρόδοτος Παξιμάδης. Που μια νύχτα πήρε την απόφαση και κολύμπησε αθέατο ως απέναντι στα Καρακούγια. Κι ύστερα περπάτησε χιλιόμετρα ατελείωτα κι έφθασε απέναντι από τη Σάμο. Και ξαναβούτηξε στα νερά και κολύμπησε ξανά. Κι έφθασε στη Σάμο για να ειδοποιήσει τις ελληνικές αρχές. Που έστειλαν το πολεμικό "Αετός", το κρουαζιερόπλοιο "Κωνσταντινούπολη", καΐκια, βάρκες και ό,τι άλλο πλεούμενο βρισκόταν για να εκκενώσουν το νησί και να διασώσουν τους κατοίκους του Γέροντα.



Η ιστορία κρύβεται στις λεπτομέρειες. Οι όσοι επιβιβάστηκαν στον "Αετό" μεταφέρθηκαν στη Σάμο και διασώθηκαν. Οι όσοι επιβιβάστηκαν στο "Κωνσταντινούπολη" μεταφέρθηκαν στη Σμύρνη (που ήταν ο επόμενος σταθμός του κρουαζιερόπλοιου) και οι περισσότεροι εχάθηκαν για πάντα στην καταστροφή που επήλθε τις επόμενες ημέρες.



Κοίταξα και πάλι το ναό από κάποια απόσταση. Άραγε σε ποιόν άγιο νάτανε αφιερωμένος; Και πόσες Αναστάσεις έγιναν εδώ; Πόσα ζευγάρια στεφανώθηκαν; Πόσα μωρά εβαπτίσθηκαν; Τί νάλεγε άραγε ο παπάς στο κήρυγμά του; Στάθηκα για λίγο σιωπηλός και αναμετρήθηκα με τα ερωτήματά μου. Στην είσοδό της αυλής, ένα γηραιός Τούρκος καθισμένος σε μία καρέκλα, διάβαζε την εφημερίδα του. Ήταν ο καθαριστής της τουαλέτας που περίμενε κανέναν πελάτη να πάει προς νερού του για να του αφήκει καναδυο λίρες. Σαν πέρασα δίπλα του, μου χαμογέλασε. Του έλειπαν κάμποσα δόντια. Του ανταπέδωσα το χαμόγελο. Αναρωτήθηκα αν ετούτος ο γέροντας ήξευρε πως κατοικεί σε ένα μέρος που κάποτες λεγόταν Γέροντας. Ίσως και να μην έχει σημασία. Ίσως και νάχει μεγάλη σημασία.


Περιπλανήθηκα για κάποια λεπτά στα στενά δρομάκια. Η ώρα ήταν περασμένη αλλά ήθελα να μείνω λιγάκι ακόμα. Σα να ντρεπόμουνα να φύγω. Σα να με κράτησε το μέρος αγκαλιά, σα να συγκινήθηκε που τ'αναγνώρισα με το λησμονημένο τ'όνομά του και να μην ήθελε με τίποτα να με αποχωριστεί. Σα να φοβόμουνα κι εγώ ότι θα νιώσει πως το εγκαταλείπω, σαν δοκίμαζα να φύγω. Εντέλει, του υποσχέθηκα πως θα ξανανταμώσουμε και θα τα ξαναπούμε. Χαιρετηθήκαμε και είπαμε αντίο.


Περίεργος πούναι ο κόσμος. Κινάει κανείς για να γνωρίσει τα Δίδυμα και καταλήγει να περπατάει τον Γέροντα. Με τα ρημαγμένα του σπίτια, τις λησμονημένες του αφηγήσεις, τα σφαλισμένα του παράθυρα. Ό,τι έχει τελοσπάντων απομείνει ανάμεσα στα νεόδμητα σπίτια του σύγχρονου Didim. 


Και κάπως έτσι, αναπάντεχα και απροσδόκητα, γνωρίζει περισσότερο τον εαυτό του και την ιδική του την ταυτότητα. Και γίνεται λιγάκι πιο ταπεινός και λιγάκι πιο πλούσιος. 

Τρίτη, 29 Σεπτεμβρίου 2015

Δίδυμα



Με ξεύρεις, καθόλου δεν τα πιστεύω αυτά. Μήτε τις αστρολογικές προβλέψεις, μήτε τις μαγγανείες. Που δεν πα να ορκίζεσαι πως πολύ σε είχε ωφελήσει τότες που είχες πάει στη μαντάμ Σοράγια στου Ζούμπερη να σου λύσει τα μάγια που σούχε τάχα μου κάμει η συννυφάδα σου η Μαιρούλα και είχε πέσει κατακόρυφα η κίνηση στο μαγαζί σου μετά το Γενάρη. Που μεταξύ μας, χριστουγεννιάτικα στολίδια, κρίστμας τρι και φάτνες πούλαγες πανάθεμά-σε, τί σου έφταιγε η Μαιρούλα; Για να μην θυμηθώ το τότες που υποψιαζόσουν πως σε απατάει ο Τάκης και είχες πάει σε μάγισσες, σε χαρτορίχτρες, να δεις που χάνεται όλες τις νύχτες κι είδες μια γόησσα, ντάμα σπαθάτη νάναι στο πλάι του σ'ένα κρεβάτι (μην ήταν η Μαιρούλα;). Που δεύτερη δουλειά είχε πιάσει ο καψερός ο Τάκης για να ξεχρεώσει το καπέλο που τούχες φορτώσει με το μαγαζί και ντρεπόταν να στο πει.



Περασμένα-ξεχασμένα. Αλλά επειδής μυαλό δεν βάζεις και πάλι σε τρώει ο τέτοιος σου να μάθεις αν θα στεριώσει ο γάμος της Μαιρούλας (που το γλωσσόφαγες το κορίτσι) ή αν θα ζήσεις να πανηγυρίσεις τη μέρα που ο αδελφός σου θα της δώσει τα δυο παπούτσια στο χέρι, απεφάσισα κι εγώ να σε φέρω στο κατάλληλο μέρος. Να πάρεις τελοσπάντων μία πρόβλεψη πιο έγκυρη και πιο μερακλαντάν. Εξού και ήρθαμε σε ετούτο το χωριό. Μην το ψάχνεις στο χάρτη της Ελλάδας -παρότι μοιάζει ελληνικό χωριό, δεν είναι. Ή τουλάχιστον όχι πια.



Βρισκόμαστε στα Δίδυμα. Στην επαρχία του Αϊδινίου. Λίγα χιλιόμετρα νοτίως της Μιλήτου. Καλωσήλθες σε ένα από τα σημαντικότερα μαντεία του κόσμου. Εντάξει, του αρχαίου κόσμου. Ετοιμάσου να εντυπωσιαστείς.



Πολλές φορές θα με έχεις ακούσει να χρησιμοποιώ υπερθετικά κοσμητικά. Και να σου μιλάω για απιστεύταμπολ μεγέθη και ζούπερ γουάου ομορφιές. Τις ξόδεψα τις λέξεις κι έχω βρεθεί σήμερις εδώ, σχεδόν άοπλος. Από διατυπώσεις και εκφράσεις που να μπορούν να περιγράψουν αυτό το μέρος.



Δεν ξεύρω πώς ακριβώς να στο εξηγήσω. Δεν ξεύρω αν θάναι αυτές οι φωτογραφίες ικανές για να συλλάβεις τις διαστάσεις και να καταλάβεις την αίσθηση. Αλλά ετούτος ο ναός, ετούτος ο υπέροχος ναός είναι νομίζω από τα πιο ιμπρέσιβ αρχαία μνημεία της οικουμένης.



Και είναι πράγματι τυχερός όποιος αξιώνεται να φθάσει μέχρις εδώ, στα νότια της γης της Ιωνίας, για να το ανακαλύψει. Ακόμα κι αν τον έχει φέρει η περιέργειά του για τη Μαιρούλα.



Μπροστά στα μάτια σου απλώνεται ένα πραγματικό αριστούργημα. Ένα τεράστιο, λαμπρό οικοδόμημα.Που σε αφήνει έκπληκτο με τις διαστάσεις του. Και κυρίως με το ύψος του που καθόπως φαίνεται από τις κολώνες που παραμένουν όρθιες, ήταν εξαρχής προσανατολισμένο να φθάνει αψηλά μέχρι τον ουρανό.



Ο ναός που βλέπεις ήταν αφιερωμένος στον Απόλλωνα, πούχε και τη γνωστή εξειδίκευση στις προβλέψεις, τους χρησμούς και το κληρονομικό χάρισμα. Κι αν αναρωτιέσαι για το όνομα της τοποθεσίας, αποδίδεται προφανώς στη λατρεία του λεγάμενου μετά της διδύμου αδελφής του, της Αρτέμιδος.



Τα Δίδυμα συνδέονταν με τη Μίλητο με ιερά οδό μήκους δεκαεπτά χιλιομέτρων. Που με δεδομένη την απίθανη ομορφιά του τοπίου, πρέπει να ήταν ζούπερ εντυπωσιακή ως διαδρομή. Μάλιστα, κατά μήκος της αρχαίας οδού υπήρχαν και κάμποσα αγάλματα της δυναστείας των Βραγχιδών ιερέων αλλά και άλλα, που απεικόνιζαν ζώα -έτσι για νάχεις κάτι να χαζεύεις κατά την πεζοπορία. Κάποια εξ αυτών βρίσκονται στο Βρετανικό Μουσείο (καθότι έπεσε το γνωστό πλιάτσικο -όχι για να μην νομίζεις πως πήγαν για τίποτις ψώνια στην Όξφορντ Στριτ και απεφάσισαν να μείνουν!), οπότε μην τα γυρεύεις εδώ.



Η ύπαρξη ιερού σε ετούτο το μέρος ανάγεται στο θεόπαλια, πολύ πριν την εγκατάσταση των Ιώνων στην περιοχή. Όμως τη φήμη του, την απέκτησε μετά το 700 π.Χ., όταν εδώ σιάξαμε ωραιότατο αρχαϊκό ναό και ιερό μαντείο βέρι ρισπέκτφουλ, το οποίο διοικούταν από την οικογένεια των Βραγχιδών ιερέων που λέγαμε πριν. Και δεν σου μιλώ για τίποτις τυχάρπαστους κομπογιαννίτες, αλλά για προφέσιοναλς με πολύχρονο εξπερτίζ. Άσε που υποτίθεται πως έφεραν καταγωγή από τον μυθολογικό ήρωα Βράγχο, έναν νεαρό που συνδεόταν με τον Απόλλωνα συναισθηματικώς (βάλε με το μυαλό σου).



Ο θρησκευτικός τουρισμός και η ανάγκη του ανθρώπου για μεταφυσική παρηγόρια ήταν ανέκαθεν προσοδοφόρες ασχολίες. Για να καταλάβεις, ανάμεσα στην εκλεκτή πελατεία, είχαμε τον Αιγύπτιο Φαραώ Νεκώ (πούχε μεγάλο ταλέντο και στη διακόσμηση και τον φωνάζαμε κοροϊδευτικά Ντεκώ) ο οποίος γύρω στο 600 π.Χ. μας έστειλε βέρι πρεστίτζιους πεσκέσι ως ένδειξη ευγνωμοσύνης για τις υπηρεσίες μας, αλλά και τον βασιλιά της Λυδίας, τον Κροίσο, που για να επιβεβαιώσει και τ' όνομα, μας χρύσωσε κανονικά με πολύτιμα αναθήματα!



Όπως αντιλαμβάνεσαι, με τέτοιους τζίρους και τέτοιο ρεπιουτέισον, αρχίσαμε να μεγαλοπιανόμαστε και γύρω στο 540-525 π.Χ., αντικαταστήσαμε τον προηγούμενο ναό, με νέο, ακόμα πιο μεγάλο και μνημειακό. Και κάπως έτσι, το Διδυμαίο έγινε ένας από τους τρεις σημαντικότερους ιωνικούς ναούς στον αρχαίο κόσμο, μαζί με το Αρτεμίσιο της Εφέσου και το Ηραίο της Σάμου.



Το 494 π.Χ. ήρθαν εδώ οι Πέρσες. Όχι για επίσκεψη, αλλά για να κατακτήσουν τις πόλεις της Ιωνίας. Δυστυχώς, καθόλου δεν εσεβάσθησαν το μέρος. Έκαψαν το ναό, εκδίωξαν τους Βραγχίδες και μετέφεραν το χάλκινο άγαλμα του Απόλλωνα στα Εκβάτανα. Που όπως αποδείχθηκε αργότερα, ήταν βέρι μπιγκ μιστέικ, διότι κάτι τέτοιες βλασφημίες πληρώνονται ακριβά και δεν είναι να παίζεις με την κατάρα Βραγχιδών ιερέων, καταστρέφοντας την ωραιότατη οικογενειακή τους επιχείρηση ιερών προβλέψεων -θα πέσει ο Απόλλωνας να σε κάψει!



Πράγματι, μερικές δεκαετίες αργότερα, ο Μέγας Αλέξανδρος απελευθέρωσε τις Ιωνικές πόλεις, αποκατέστησε το ιερό και έδωκε ένα καλό μάθημα στους Πέρσες, διότι όλα εδώ πληρώνονται. Ο ναός ξαναχτίστηκε σε ακόμα πιο τεράστιες διαστάσεις (αν είχε ολοκληρωθεί ποτέ, θα ήταν ο μεγαλύτερος του ελληνικού κόσμου), το άγαλμα του Απόλλωνα επανατοποθετήθηκε στη θέση του και το ιερό επαναλειτούργησε με το μάνατζμεντ να περνάει πλέον στην πόλη της Μιλήτου.



Το νέο μαντείο λειτούργησε για πάνω από εξακόσια χρόνια (!) μέχρι τα τέλη του 4ου αιώνα μ.Χ., όταν ο Μεγάλος Κωνσταντίνος απεφάσισε να το κλείσει οριστικώς (εκτελώντας και τους ιερείς, για να τα λέμε και αυτά!). Βλέπεις λόγω της ανόδου του χριστιανισμού, είχε πέσει ο Απόλλωνας στ' αζήτητα -που κρίμα το παλικάρι, ποιον πείραξε το έρμο εκεί ήσυχο που καθόταν με τη χλαμύδα στον ώμο, την μπούκλα στο μαλλί, την άρπα στο χέρι; (εντάξει εκτός από τον δράκοντα Πύθωνα που τον εφόνευσε, την νύμφη Δάφνη που κυνηγήθηκε από εκείνον και κατέληξε φυτό και κάτι άλλους νέους και νέες που τον επόθησαν και έγιναν κάμπιες, δρυοκολάπτες, κουτσομούρες και νυφίτσες).



Αυτός ο τοίχος που βλέπεις είναι η εξωτερική πλευρά του σηκού (θα μπούμε και μέσα αργότερα) που γύρω του υπήρχαν δύο σειρές από ιωνικούς κίονες. Για να έχεις μία αίσθηση, αρκεί να σου πω ότι στην κύρια και την πίσω πλευρά ο ναός διέθετε 10 κίονες, στις πλάγιες πλευρές 21 και συνολικά 120. 


Αν δεν σου βγαίνουν τα αθροίσματα είναι γιατί ο πρόναος είχε τρεις σειρές από κολόνες (διότι είμαστε και λαρτζ!), οι οποίες μάλιστα διαθέτουν πολλές ιδιαιτερότητες.


Στις βάσεις, θα βρεις ωραιότατα διακοσμητικά που φέρουν διαφορετικές μπορντούρες με φυτά, κοράλια και γεωμετρικά σχήματα. Κάθε μία, εντελώς μοναδική και ξεχωριστή από τις άλλες.



Σε ετούτες τις λεπτομέρειες έρχεσαι κι αντιλαμβάνεσαι πως αυτό που έχεις συνηθίσει να αποκαλείς αρχαιοελληνική κλασική αισθητική, εξέλαβε στην Ιωνία ένα πολύ δικό της, ξεχωριστό ιδίωμα. Που είναι πιο εξώτικ και πιο ανατολίτικο. Που ακουμπάει στους πολιτισμούς των Περσών και των λαών της Ανατολίας. Που συνδιαλέγεται με άλλες επιρροές και επιδράσεις. Και δημιουργεί μία γοητευτική ποικιλία. Μία ποικιλία που θαρρώ πως χαρακτήριζε την ελληνική παρουσία στη Μικρασία καθ'όλη τη διάρκειά της στο πέρασμα των αιώνων. Μία ποικιλία πολύτιμη και ξεχωριστή που έκαμε τον ελληνισμό πιο πλούσιο και πιο παγκόσμιο. Και η οποία βεβαίως ξεριζώθηκε το '22. Ένα έτος που δεν υπήρξε σπαραχτικό μονάχα για την ανθρώπινη τραγωδία του, αλλά και για την τελεσίδικη απώλεια αυτής της ποικιλίας. Που μίκρυνε την ελληνικότητα, όχι γεωγραφικά μόνο. Αλλά και ως αναφορά. Και ως ζωντανή και δυναμική εμπειρία πολιτισμού.



Μαιρούλα; Α ναι, η Μαιρούλα! Σε άρχισα στο θεωρητικό και ξεχάστηκα. Λοιπόν, ακολούθησέ με. Δεξιά κι αριστερά από την εξωτερική κεντρική θύρα εισόδου στον πρόναο, θα βρεις δύο μακριές θολωτές σήραγγες, μέσω των οποίων εισέρχεσαι στον τεράστιο σηκό.



Κανονικά εδώ επιτρεπόταν η είσοδος αποκλειστικά στους ιερείς, αλλά για σένα θα κάμουμε μία μικρή εξαίρεση γιατί έχεις και το θέμα της Μαιρούλας πούναι φλέγον.



Το ύψος των τοίχων του σηκού έφθανε τα 20 μέτρα και στο εσωτερικό του, ήταν το άδυτο του ναού με έναν τετράστυλο ναϊσκο όπου βρισκόταν το άγαλμα του Απόλλωνα -εκείνο που πήγε κι ήλθε μέχρι τα Εκβάτανα.



Εδώ οι ιερείς ελάμβαναν το χρησμό από τον θεό και στη συνέχεια ανέβαιναν μία μεγάλη κλίμακα με 24 σκαλοπάτια και κατευθύνονταν στο λεγόμενο χρηστήριο ή χρησμογραφείο, όπου τον εξηγούσαν στον ενδιαφερόμενο. Και ναι, ο γάμος της Μαιρούλας θα μακροημερεύσει, η ίδια θα ευτυχίσει και που να σκάσεις, θα της πέσει και το δίδυμο κρατικό κάποια στιγμή. Όχι στα λέω για να το πάρεις απόφαση και να μονιάσετε οι συννυφάδες, γιατί μας πήρατε και το κεφάλι. Εντάξει; Εντάξει!


Εδώ στις καταπράσινες, ευωδιαστές ακτές της Ιωνίας, σε ένα μέρος διαφορετικό από τους Δελφούς, το Διδυμαίο είναι το άλλο σου μισό. Το στοιχείο εκείνο της ταυτότητάς σου που σε κάμει πάντα να αναρωτιέσαι γιατί δεν είναι επαρκής απάντηση το "ανήκομεν εις την Δύσην". Είναι το μισό που έχασες. Το μισό που ξέχασες. Το μισό που καταλαβαίνεις ολοένα και λιγότερο. Το μισό που εγκατέλειψες και σ'εγκατέλειψε.


Έλα να χαιρετίσουμε τις κυρίες, είναι ώρα να φύγουμε. Μπορεί νάναι η κεφαλή της Μέδουσας, αλλά εσένα σου θυμίζει τη Μαιρούλα. Και την Ελενίτσα. Και την Εφούλα. Και το Κατερινιώ. Και τη θεία Ευγενία. Που έδενε το μαντήλι της σφιχτά κάτω από το πρόσωπο. Και σε κοίταζε με αυτά τα μεγάλα αμυγδαλωτά μάτια. Και επικοινωνούσε με τις εκφράσεις της. Με τα βλέμματα. Με τα συνοφρυώματα. Με τους μορφασμούς της. Μα κάπου-κάπου, σε μπέρδευε. Και χρειαζόσουνα χρησμό για να την εκαταλάβεις.

Πέμπτη, 17 Σεπτεμβρίου 2015

Οι δυσάρεστες επιλογές



Πριν από τρεις ακριβώς μήνες, μερικές μέρες πριν τις ραγδαίες πολιτικές εξελίξεις με τα δημοψηφίσματα και τα τρίτα μνημόνια και τις κωλοτούμπες (και χωρίς βεβαίως να γνωρίζω τίποτις από τα όσα ακολούθησαν), είχα γράψει μία ανάρτηση με τίτλο "Τελευταία Φορά Αριστερά" (το λινκ εδώ!). Η κριτική που είχα δεχθεί για εκείνο το κείμενο ήταν σφοδρή. Κάποιοι μου εξέθεσαν τις διαφωνίες τους, κάποιοι με χλεύασαν με πολύ άκομψο (ως και χυδαίο σε κάποιες περιπτώσεις) τρόπο. Αλλά η επιλογή τού να μιλήσω σε εκείνη τη δεδομένη στιγμή ήταν για μένα απόλυτα επιβεβλημένη. Από τη συνείδησή μου.



Τα όσα είπα τότες, δυστυχώς επιβεβαιώθηκαν λέξη προς λέξη. Η χώρα -ακόμα κι αν πολλοί δεν το έχουν αντιληφθεί ούτε καν σήμερα- βρέθηκε μία ανάσα από μία τεράστια, ιστορικών διαστάσεων, εθνική καταστροφή (τον κίνδυνο της οποίας, παραδέχτηκε εντέλει και ο ίδιος ο πρωθυπουργός). Μια καταστροφή που μπροστά της, τα μνημόνια, οι περικοπές, οι ανεργίες και οι ένφια θα έμοιαζαν με βόλτα στην παιδική χαρά. Και παρότι πράγματι υπαίτιοι για την κρίση είναι οι πασοκονεοδημοκράτες (αυτό είναι δεδομένο και δεν αλλάζει), η ευθύνη για την καταστροφή θα βάραινε πλήρως και αποκλειστικά τον Σύριζα. Που ακολουθώντας μία ασυνείδητη πορεία αυτοανάφλεξης, οδήγησε τη χώρα -χωρίς λόγο, όπως φάνηκε και εκ του αποτελέσματος- σε μία εξαιρετικά δυσμενέστερη θέση από εκείνη που είχε, όταν ο Τσίπρας ανέλαβε την εξουσία.



Καλά ρε πτηνό, πώς μπορείς να ισχυρίζεσαι ότι επιβεβαιώθηκες όταν μιλούσες για ¨τελευταία φορά αριστερά", αφού σήμερα ο -έστω μεταλλαγμένος- Σύριζα του Αλέξη Τσίπρα φαίνεται πως διατηρεί αρκετές πιθανότητες να κατακτήσει την πρωτιά στις προσεχείς εκλογές; Θα εξηγηθώ.



Πρέπει να είσαι ιδεολογικά τυφλωμένος ή εξαιρετικά αφελής για να μην έχεις συνειδητοποιήσει πλέον ότι ο Σύριζα κατάφερε να κατακτήσει την εξουσία τον Γενάρη του 2015, με ένα σαθρό, ψευτο-επαναστατικό αφήγημα που στηριζόταν σε εντελώς ανακριβείς παραδοχές (όπως ότι οι πιστωτές θα υποχωρήσουν στη νέα διαπραγματευτική τακτική μιας αριστερής κυβέρνησης ή ότι ο ηθικός κίνδυνος για την ευρωζώνη θα ήταν τόσο μεγάλος που οι Γερμανοί θα υπέκυπταν στις όποιες αξιώσεις της Ελλάδας ή ότι η χώρα μπορεί και μόνη της καλά, τα καταφέρνει μια χαρά, δεν σ'έχει ανάγκη ευτυχώς, της είσαι πλέον περιττός). Δεν είναι καθόλου τυχαίο πως μεγάλο μέρος αυτού του αφηγήματος είχε διαμορφωθεί από τους Λαφαζάνηδες (που παρότι συνεχίζουν να λένε ακριβώς τα ίδια πράγματα που έλεγε προεκλογικά ο Σύριζα, περιέργως δεν πείθουν πλέον παρά μικρό κομμάτι του ακροατηρίου και είναι αρκετοί εκείνοι οι ψηφοφόροι που ενώ συμμερίζονταν απόλυτα αυτή τη συνθηματολογία πριν δυοτρεις μήνες, τώρα την ψιλο-χλευάζουν!).


Η όλη συλλογιστική εδραζόταν σε ένα σύνολο ψευδοεπαναστατικών συνθημάτων ("θα σκίσουμε τα μνημόνια", "το ευρώ δεν είναι ταμπού" κ.λπ.), ασαφών επιχειρημάτων και κομπογιαννίτικων συνταγών που στερούνταν στοιχειώδους οικονομικής λογικής. Και βεβαίως απείχαν έτη φωτός από την αναπόδραστη πραγματικότητα των μεγεθών και των προβλημάτων της ελληνικής οικονομίας. Η οποία συνέχιζε εν τω μεταξύ τον επιθανάτιο ρόγχο της.


Για να στο πω ορθά-κοφτά, αν ήσουν προπτυχιακός φοιτητής, ήθελες να περάσεις τη Μάκρο πρώτου εξαμήνου και έγραφες αυτά που έλεγε ο Σύριζα προεκλογικά, θα σε κόβαμε και θα σου συνιστούσαμε να ξανάρθεις του χρόνου κι αφού έχεις ξαναδιαβάσει όλη τη δίτομη Μακρο-οικονομία του Samuelson -μετά των παραρτημάτων και των ασκήσεων. Και για να σε προλάβω, δεν θα πέρναγες, ούτε αν το μάθημα δίδασκε ο Βαρουφάκης (όσο οξύμωρο κι αν σου φαίνεται αυτό)! Διότι όσο κι αν επιμένει, το Γιάννης γράφεται με δύο νι, η μακροοικονομία έχει συγκεκριμένους κανόνες και η έξοδος της Ελλάδας από την ευρωζώνη (την οποία αποφεύγει ρητώς να υποστηρίξει, αλλά προφανώς επιθυμούσε -θεωρώ πως για εντελώς προσωπικούς του λόγους) δεν είναι οικονομικά αποτελεσματική λύση παρά την ανάκτηση του νομισματικού εργαλείου που θα προσέφερε στη χώρα. Μπορώ να στο εξηγήσω, αλλά δεν είναι της παρούσης και σε λυπάμαι να σου αραδιάσω βαριά οικονομικά. Άλλωστε, το έχουν εξηγήσει (λεπτομερώς και εμπεριστατωμένα) και συνεχίζουν να το βροντοφωνάζουν εννιακόσιοι ενενήντα εννιά οικονομολόγοι στους χίλιους. Τώρα αν εσύ επιλέγεις να ακούσεις τον χιλιοστό, λυπάμαι αλλά να το κοιτάξεις. Ακόμα κι αν αυτός ο χιλιοστός είναι ο Κρούγκμαν (που έχει δεχθεί τις τελευταίες εβδομάδες, καταιγιστική κριτική για τα όσα έλεγε περί αναγκαιότητας του Grexit, κι έχει κάπως αναδιπλωθεί αν και είναι πλέον ζήτημα προσωπικού πρεστίζ και δεν θα παραδεχθεί ποτέ τη λογική του πλάνη).



Πώς είναι λοιπόν δυνατό ένα τόσο σαθρό και αφελές αφήγημα που δεν μπορούσε να αντέξει στην πιο απλή οικονομική κριτική, να έπεισε τόσο κόσμο, με τέτοια ένταση και με τόσο πάθος; Η απάντηση είναι απλή: λαϊκισμός.


Ο Σύριζα του Αλέξη Τσίπρα έταξε πράγματι σχεδόν τα πάντα σε όλους. Και με την εξαίρεση των υπαλλήλων της ΕΡΤ και των καθαριστριών του Υπουργείου Οικονομικών, ουδείς άλλος ευεργετήθηκε (και μεταξύ μας, αν περάσεις κάτω από το Υπουργείο Οικονομικών, θα δεις ότι οι καθαρίστριες έχουν και πάλι στρατοπεδεύσει εκεί -επομένως μπορείς ως και να τις αφαιρέσεις από τη λίστα σου!). Ναι, η συνταγή του λαϊκισμού έχει μακρά παράδοση στη μεταπολιτευτική Ελλάδα. Το ΠΑΣΟΚ του Αντρέα Παπανδρέου κατάφερε να επιτύχει μία από τις πιο εντυπωσιακές εκλογικές νίκες το 1981, επενδύοντας στον αντιαμερικανισμό της εποχής, κολακεύοντας τους "μη προνομιούχους" Έλληνες, προαναγγέλλοντας μία αυτόνομη πορεία εκτός ΕΟΚ και ΝΑΤΟ και βεβαίως, τάζοντας λαγούς με πετραχήλια και στήνοντας ένα εξαιρετικά αποτελεσματικό κομματικό δίκτυο πελατειακών σχέσεων. Με κάποια καθυστέρηση, η Νέα Δημοκρατία επιχείρησε να αναπαράγει το ίδιο μοντέλο που της εξασφάλισε εκλογικές νίκες το 1989-90 και βεβαίως το 2004.



Το εξαιρετικά κωμικοτραγικό της υπόθεσης είναι ότι το σημερινό εκλογικό σώμα υποτίθεται πως καταδικάζει μετά βδελυγμίας τις παλαιοκομματικές πρακτικές, τα ψέματα και τους λαϊκισμούς του πάλαι ποτέ κραταιού ΠΑΣΟΚ, υποστηρίζοντας ένα κόμμα που έχει ακριβώς τα ίδια χαρακτηριστικά (και μη σου πω και τα ίδια στελέχη). Τυχαίο; Καθόλου. Διότι το πιο αστείο είναι ότι πρόκειται και για τους ίδιους ψηφοφόρους. Που είχαν κατ'επανάληψη ψηφίσει το ΠΑΣΟΚ και αδυνατούν να παρατηρήσουν ότι ο Σύριζα είναι ένα κακέκτυπό του (με ελαφρώς χειρότερα στελέχη). Πρόκειται για ένα νέο ΠΑΣΟΚ που έκαμε τη μετάβαση από τον ριζοσπαστισμό του "όχι" στο συμβιβασμό του "ναι" μέσα σε μόλις μερικές εβδομάδες (τη στιγμή που η αντίστοιχη μετάβαση του παπανδρεϊκού ΠΑΣΟΚ είχε διαρκέσει κάποια χρόνια, από το 1981 ως το 1984-5). Βλέπεις ο πολιτικός χρόνος είναι πιο πυκνός και οι συνθήκες δεν επιτρέπουν ένα αντίστοιχο "Τσοβόλα δώστα όλα", παρότι είμαι βέβαιος ότι ο Σύριζα θα ήταν πολύ πρόθυμος και οι ψηφοφόροι του τρισευτυχισμένοι αν είχαν την ευκαιρία να μεθύσουν όλοι μαζί με το γλυκό κρασί των παροχών.


Ας έλθουμε όμως στο σήμερα. Όταν μίλαγα για "τελευταία φορά αριστερά", είχα κατά νου δύο ενδεχόμενα: εκτιμούσα ότι ο Σύριζα είτε θα μετατρεπόταν σε ένα νεο-μαρξιστικό κόμμα με επικράτηση της πιο παλιακής και γραφικής αριστερής ιδεοληψίας των Λαφαζάνηδων (και θα έχανε την εξουσία λόγω των τραγικών εξελίξεων με τη διαπραγμάτευση, οπότε πάπαλα η αριστερά), είτε θα μετατρεπόταν σε ένα νέο πασοκογενές κόμμα με κωλοτούμπα σε όλα όσα είχε υποσχεθεί (και θα άλλαζε πλήρως ιδεολογική ταυτότητα, οπότε πάλι πάπαλα η αριστερά). Στην πραγματικότητα, ο Σύριζα έπαθε και τα δύο. Μετά από ένα καταστροφικό και εντελώς αντι-παραγωγικό εξάμηνο για τη χώρα που κορυφώθηκε με το κλείσιμο των τραπεζών και την απειλή εξόδου μας ουχί από την ευρωζώνη αλλά από την Ευρωπαϊκή Ένωση (δηλαδής έλεος!), ο Τσίπρας αφού έδεσε τη θηλιά γύρω από τη χώρα, απεφάσισε να μην της επιτρέψει να αυτοκτονήσει. Και βεβαίως, το κόμμα του διαλύθηκε.


Και νάμαστε πάλι στην κάλπη. Εσύ κι εγώ. Σε μία νέα πράξη του δράματος. Παρακολούθησα πολύ προσεκτικά τις προεκλογικές δηλώσεις, τα προγράμματα των κομμάτων και τα ντιμπέιτς. Διάβασα τις συνεντεύξεις, είδα όσες περισσότερες συζητήσεις μπορούσα ν' αντέξω στην τηλεόραση. Και στ'ομολογώ καταδιασκέδασα. Γιατί πλέον το πολιτικό παιχνίδι έχει γίνει εξαιρετικά προφανές. Και έχει χαρακτηριστικά φαρσοκωμωδίας. Το καταλαβαίνεις άλλωστε από την απάθεια με την οποία αντιμετωπίζουν τις κάλπες αυτής της Κυριακής, οι φλογεροί επαναστάτες του πεζοδρομίου που μόλις πριν μερικές εβδομάδες ήταν ανεβασμένοι στα κάγκελα και μεθούσαν με τα οράματα του Τσε Γκεβάρα και τα τραγούδια του Μάνου Τσάο, απολύτως σίγουροι πως ξεκινούν μία πανευρωπαϊκή, διεθνή ή και υπεργαλαξιακή επανάσταση κατά του συστήματος.


Ναι, όλα δείχνουν πως ο Αλέξης θα επικρατήσει και πάλι. Αλλά για δύο και μόνο λόγους: (α) από την κεκτημένη της προσωπικής του δημοφιλίας και (β) επειδή συνεχίζει να παίζει χωρίς σοβαρό αντίπαλο (και παρά τις φιλότιμες προσπάθειες του ναούμ Βαγγέλα, που τον ελές ως και βελτίωση σε σχέση με τον απελπιστικό Σαμαρά). Όμως το χάνεϊ-μουν τελείωσε, ακόμα και για τον Τσίπρα. 


Το βλέπεις στους τοίχους της Αθήνας. Το βλέπεις στα απογοητευμένα πρόσωπα των όσων έπεσαν στην εύκολη παγίδα. Την οποία ο ίδιος ενορχήστρωσε. Διότι η ευθύνη του, η προσωπική του ευθύνη είναι τεράστια. Που επέτρεψε στη χώρα να χάσει σχεδόν έναν ολόκληρο χρόνο ακυβέρνητη, εν τω μέσω της κρίσης. Που άφησε την κατάσταση να φθάσει στο παρά ένα. Που επέτρεψε σε ανθρώπους όπως η Ζωή, ο Λαφαζάνης, ο Στρατούλης, η Βαλαβάνη, ο Κουρουμπλής, ο Γιάνης με το ένα "νι" και η Τασία να διαμορφώνουν την πολιτική ατζέντα της χώρας. Που συνεργάστηκε (και μετά χαράς σκοπεύει να ξανασυνεργαστεί) με ανθρώπους όπως ο Καμμένος, ο Χαϊκάλης και ο Κουίκ. Που χρησιμοποίησε ανενδοίαστα το δημοψήφισμα για προσωπικές του πολιτικές σκοπιμότητες και μάλιστα, αφού παραπλάνησε το λαό προς μία κατεύθυνση, αποφάσισε (εντελώς αυθαίρετα) να δώσει μία δική του ερμηνεία του αποτελέσματος και να κινηθεί προς την άλλη. Ευτυχώς και μπράβο, αλλά σοβαρή και συνεπή δημοκρατική στάση δεν το λες, σε καμία περίπτωση! Πολιτικό αριβισμό, το λες άνετα.


Αλλά ό,τι έγινε, έγινε! Και να που βρεθήκαμε αποκλειστικώς με μνημονιακά κόμματα (και στις άκρες, τους τρελούς). Και να που πλέον -ευτυχώς- η δέσμευση στην ευρωπαϊκή πορεία φαίνεται πιο εξασφαλισμένη. Το ερώτημα όμως παραμένει: αφού ό,τι και να ψηφίσεις, μνημόνιο θα λάβεις, φόρους, περικοπές και μέτρα, σε τί μπορείς να ελπίζεις;


Εδώ λοιπόν αγαπημένε αναγνώστα είναι πια το μεγάλο μας πρόβλημα. Που συνεχίζω να λέω ότι δεν είναι το μνημόνιο, αλλά η έλλειψη μεταρρυθμιστικής βούλησης. Η απουσία καινοτομικών ιδεών ή έστω μεταφοράς και εφαρμογής βέλτιστων πρακτικών από άλλες χώρες σε μία σειρά από τομείς. Η σκανδαλώδης αδυναμία του πολιτικού προσωπικού -και του Σύριζα, όπως περίτρανα αποδείχθηκε σε αυτό το οικτρό εφτάμηνο- να κυβερνήσει με όραμα και συστηματικότητα. Γιατί υπήρχαν πολλά που μπορούσε να κάμει ο (υποτιθέμενα προοδευτικός) Σύριζα και που δεν είχαν καμία σχέση με την ελεεινή εκείνη διαπραγμάτευση, ούτε είχαν κανένα δημοσιονομικό κόστος. Όπως ας πούμε να προχωρήσει στο διαχωρισμό της Εκκλησίας από το κράτος (και να θεσπίσει τη φορολόγησή της!), να καταργήσει τις κομματικές νεολαίες στα Πανεπιστήμια και να τα βοηθήσει να αυτονομηθούν και να συνδεθούν με την επιχειρηματικότητα, να μεταρρυθμίσει την υγεία, να αλλάξει το τραγικό καθεστώς των δημοσίων συμβάσεων, να χαράξει επιτέλους μία σοβαρή μεταναστευτική πολιτική με μηχανισμούς ένταξης και ελέγχου, να προχωρήσει σε αξιολόγηση των δομών του δημοσίου, να αξιοποιήσει τη δημόσια περιουσία προχωρώντας πρότζεκτς όπως το πολύπαθο Ελληνικό που συνεχίζει να χορταριάζει, να μειώσει τα (πολλά) περιττά κόστη στις αμυντικές δαπάνες και τόσα άλλα. Που όχι απλώς δεν έκαμε ή δεν ξεκίνησε, αλλά δεν φάνηκε να τον απασχολούν καν. Τουναντίον, είδαμε παροιμιώδη απρονοησία, αγκυλώσεις, απραξία και σε κάποιους τομείς όπως η παιδεία, καταστροφικές επιλογές που μας πήγαν ακόμα παραπίσω.


Προοδευτικός Σύριζα; Εντελώς παλιακός και συντηρητικός Σύριζα. Σχεδόν το ίδιο παλαιοκομματικός με τη Νέα Δημοκρατία και το ΠΑΣΟΚ (του οποίου επιμένω πως είναι κακέκτυπο). Ξεθυμασμένος πλέον, μετά την τεράστια διάψευσή του και στην ουσία χωρίς κυβερνητικό πρόγραμμα, χωρίς λόγο ύπαρξης (αφού απώλεσε την καταγγελτική του ταυτότητα) και κυρίως χωρίς στελέχη που μπορούν να σταθούν σε κυβερνητικές θέσεις, έχει κρεμαστεί πλέον στο μόνο πράγμα που μπορεί κάπως να πείσει το κουρασμένο εκλογικό κοινό του: τον αγώνα εναντίον της διαπλοκής. Που να μην λες μετά ότι δεν στα έλεγα, σε προειδοποιώ εξαρχής: η μάχη κατά της διαπλοκής αποτελεί κενό γράμμα, καθώς η διαπλοκή είναι ίδιον όλων των κοινωνιών και όλων των εποχών, επομένως ακόμα κι αν αποφασίσεις (που δύσκολα θα τ'αποφασίσεις) να βγάλεις εκτός παιχνιδιού π.χ. τον Μπόμπολα ή τον Κοντομηνά, θα εμφανιστεί ένας νέος Μπόμπολας και ένας νέος Κοντομηνάς (και φοβούμαι σε στενή σχέση με τους νέους κυβερνώντες!). Ασφαλώς και δεν πρέπει να αντιμετωπίζει κανείς μοιρολατρικά το ζήτημα, ασφαλώς και θα πρέπει να καταβληθούν προσπάθειες για τη μείωση της διαπλοκής και της διαφθοράς. Αλλά χρειάζονται πολύ περισσότερα από αυτό για να πάει η χώρα μπροστά, για να μειωθεί η ανεργία, για να βελτιωθεί η παρεχόμενη γνώση στα σχολεία, για να θεραπευτούν χρόνια κοινωνικά προβλήματα και καθηλώσεις. 


Πάνε πολλά χρόνια από την τελευταία φορά που ψήφισα Σύριζα (με έχει χάσει ως κοινό εδώ και τουλάχιστον μία δεκαετία, από τότε που είχε αρχίσει τους αντι-ευρωπαϊκούς παραλογισμούς του, τις πιρουέτες του με τον αναρχικό χώρο και τους λογής λογής αριστεριστές και τον άκρατο λαϊκισμό του) και δεν έχω ψηφίσει ποτέ Νέα Δημοκρατία. Και δεν πρόκειται να αλλάξω ρότα ούτε σε αυτές τις εκλογές. Ναι, καταλαβαίνεις πως έχω κι εγώ μεγάλο πρόβλημα επιλογής -δύσκολα εντοπίζεις πλέον σοβαρό άνθρωπο στην ελληνική πολιτική σκηνή. Ανεξαρτήτως πού θα καταλήξω, το σίγουρο είναι πως παραμένω βαθιά ευρωπαϊστής, αμετανόητα ορθολογιστής και εξαιρετικά προοδευτικός. Και με αυτές μου τις ιδιότητες, θα συνεχίσω να ασκώ την κριτική μου και να αξιώνω πιο νεωτερικές κυβερνητικές λύσεις στη βάση ευρύτερων κοινωνικών και πολιτικών συνεναίσεων. Λύσεις που δεν θα θέτουν ανόητα και αφελή διλήμματα μεταξύ του ναι και του όχι, αλλά θα θέτουν τις βάσεις για το παρακάτω και το παραπέρα.

Και ελπίζω -ναι, ελπίζω- πως κάποια στιγμή θα κάμουμε κι εμείς ως ψηφοφόροι την αυτοκριτική μας. Όλοι μας και ο καθένας ξεχωριστά. Για τα όσα υποστηρίξαμε, για τα όσα συγχωρέσαμε και για τα όσα δεν προβλέψαμε. Θέλει μεγαλύτερη προσπάθεια από όλους μας για να πάμε πράγματι μπροστά. Όποιο κι αν είναι το αποτέλεσμα της κάλπης.