Δευτέρα, 16 Νοεμβρίου 2015

Παρί μουσλίμ


Μην ξεγελιέσαι από την ησυχία στους δρόμους και από τον λαμπερό φθινοπωρινό ουρανό. Μην αφήνεσαι στην πρώτη εντύπωση. Γιατί υπάρχουν και καταστάσεις που επιτάσσουν περισσότερη σκέψη και επίγνωση. Γιατί υπάρχουν και μέρες που τα μέσα σου είναι πιο παγωμένα και πιο θλιμμένα από τα έξω σου. Ακόμα και ετούτο το κρύο πρωινό του Νοέμβρη.


Βρισκόμαστε στο Παρίσι. Στην πόλη που θα μπορούσε και να αποτελεί την πρωτεύουσα αυτού που εννοούμε ως σύγχρονο δυτικό πολιτισμό. Μία πόλη με ειδικό βάρος και σημασία για την Ευρώπη. Μία πόλη που εδώ και δύο ημέρες ζει τη φρίκη ενός νέου πολέμου -ή για να το διατυπώσω ορθότερα, ενός πολέμου που έχει ξεσπάσει εδώ και καιρό, αλλά που πλέον, δεν έχει κανείς το δικαίωμα να αγνοεί.


Ας κάμουμε αυτή τη συζήτηση. Τη δύσκολη συζήτηση. Μακριά από καθωσπρεπισμούς και πολίτικαλ κορεκτ κοινοτοπίες. Είναι καιρός νομίζω να κάμουμε αυτή τη συζήτηση. Γιατί μας αφορά άμεσα, κι ας απέχουμε μερικές χιλιάδες χιλιόμετρα από το Παρίσι. Μας αφορά ως Ευρωπαίους και ως σύγχρονους ανθρώπους.


Όχι δεν είμαστε στο Θέατρο Μπατακλάν, ούτε στο Stade de France -τα σημεία όπου έγιναν οι επιθέσεις. Πτηνό επέλεξε έναν άλλο, κάπως αναπάντεχο προορισμό για τη σημερινή συζήτηση. Βρισκόμαστε στο 5ο διαμέρισμα της γαλλικής πρωτεύουσας. Και το τεράστιο κτήριο που βλέπεις είναι το Μεγάλο Τζαμί του Παρισιού. Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή.


Και ας ξεκινήσουμε από τα νούμερα. Πάνω από το 15% του πληθυσμού εδώ στο Παρίσι, είναι μουσουλμάνοι. Προερχόμενοι στην πλειονότητά τους από τις χώρες Μαγκρέμπ. Το Μαρόκο, την Αλγερία και την Τυνησία. Αλλά και από την Τουρκία, το Πακιστάν, τις χώρες της υποσαχάριας Αφρικής. Και προσφάτως, από τη Συρία.


Και μπορεί εσύ να εμφορείσαι από τις αρχές της Γαλλικής Επανάστασης, αλλά το "λιμπερτέ, εγκαλιτέ, φρατερνιτέ" δεν ισχύει στην περίπτωση των περισσότερων μεταναστών. Συνωστισμένοι σε γειτονιές γκέτο και υπό άθλιες συνθήκες διαβίωσης, οι μετανάστες προσπαθούν να χτίσουν εδώ και δεκαετίες τις δικές τους κοινότητες. Παράλληλες πραγματικότητες, παράλληλα σύμπαντα. Στο Saint Denis, στο Champigny και στο Nanterre -συνοικίες που είναι για το μέσο Παριζιάνο, συνυφασμένες με το έγκλημα, τη βία και την υποβάθμιση.


Μην βιάζεσαι όμως να βγάλεις συμπεράσματα, δεν υπάρχει άσπρο και μαύρο σε τέτοια θέματα. Σε διαβεβαιώ πως ακόμα κι αν είχες τις αγαθότερες των προθέσεων, ακόμα κι αν προσπαθούσες συνειδητά να αποδείξεις την ανεκτικότητα και τον πιο βαθύ και ειλικρινή ανθρωπισμό σου, μήτε για σένα θα ήταν ευχάριστο να κατοικείς σε κάποια από αυτές τις γειτονιές. Διότι κι εσύ θα φοβόσουν να κυκλοφορήσεις εκεί τις νύχτες. Κι εσύ θα προβληματιζόσουν με τη δράση των συμμοριών. Κι εσύ θα προσπαθούσες να αποφύγεις τη γραμμή 13 του μετρό, εντός της οποίας συνωστίζονται οι μανδηλοφόρες γυναίκες και οι παρέες με την αλήτικη πιτσιρικαρία του Saint Denis. Που μπουκάρει στα βαγόνια, πέφτει πάνω σου, κάμει πλάκες στα όρια του επικίνδυνου και βάζει στη διαπασών τη μουσική στα κινητά της τηλέφωνα. Και όχι, δεν τολμάς να πεις λέξη. Όχι στη γραμμή 13. 


Τώρα θα αναρωτηθείς και με τα δίκια σου, αν όλη αυτή η κατάσταση δεν έχει δημιουργηθεί με υπαιτιότητα των κυβερνήσεων. Αν όλη αυτή η κατάσταση δεν κραυγάζει μία τεράστια αποτυχία των δημόσιων πολιτικών. Σίγουρα. Ίσως. Δεν είμαι βέβαιος. Διότι δεν μπορεί να αρνηθείς πως έχουν γίνει και προσπάθειες. Πως έχουν υπάρξει και πρωτοβουλίες. Ειδικά σχολεία με τμήματα εκμάθησης της γαλλικής γλώσσας και κουλτούρας, οργανισμοί και μη κυβερνητικές οργανώσεις για την προβολή και τη διαφύλαξη της διαφορετικότητας, χώροι λατρείας για την άσκηση των θρησκευτικών τους πιστεύω. 


Και μπορεί η Αθήνα (μία πόλη που μέχρι πριν δύο αιώνες ήταν υπό μουσουλμανική διοίκηση -το λέω για να μην ξεχνιόμαστε) να μην διαθέτει ούτε ένα εν λειτουργία τζαμί για τους 400.000 μουσουλμάνους που την κατοικούν, αλλά εδώ στο Παρίσι διαθέτουμε τουλάχιστον εβδομήντα πέντε χώρους λατρείας για το Ισλάμ. 


Χώρους σαν και ετούτον. Ένα μεγάλο οριεντάλ τζαμί σε αρκετά κεντρικό σημείο της πόλης. Που περατώθηκε μόλις προσφάτως, το 2013. Και συγκεντρώνει χιλιάδες πιστούς σε καθημερινή βάση. Εννοείται ότι θα μπούμε.



Η είσοδος είναι ζούπερ μνημειώδης και διακοσμείται από ωραιότατα αραβουργήματα που στην κορυφή έχουν το αστέρι και την ημισέληνο του Ισλάμ.



Αλλά και μέσα ο χώρος είναι εξαιρετικά προσεγμένος. Κολώνες με πλακάκια αραμπέσκ, μία μεγάλη εσωτερική αυλή με κρήνες και σιντριβάνι, βλάστηση που παραπέμπει σε χώρες του αραβικού κόσμου.



Όλα είναι καμωμένα με υψηλή αισθητική και φροντίδα. Αλλά είναι αυτό αρκετό για να αντισταθμίσει την γκετοποίηση της καθημερινότητας. Όσο εντυπωσιακό κι αν είναι ετούτο το τεράστιο μουσουλμανικό τέμενος, είναι ικανό να διασκεδάσει τις εντυπώσεις και να σώσει τα προσχήματα; Φοβούμαι πως όχι.



Είτε από δική της υπαιτιότητα ή ανεπάρκεια, είτε με υπαιτιότητα της άλλης πλευράς, η Ευρώπη ετούτη τη μάχη την έχασε. Και απέτυχε οικτρά. Να καθιερώσει την πολυπολιτισμικότητα σε ένα πλαίσιο δημιουργικής συνύπαρξης. Λυπάμαι που θα στο παραδεχτώ -γιατί είναι και για μένα στενάχωρο ως συμπέρασμα- αλλά το Παρίσι, το Λονδίνο, το Βερολίνο, η Ρώμη ή η Αθήνα δεν είναι πολυπολιτισμικές πόλεις όπως θα ήθελαν κάποιοι ρομαντικοί να υποθέσουν. Είναι πόλεις βαθιάς και σκληρής γκετοποίησης. Με τις εθνικές ή θρησκευτικές κοινότητες των μεταναστών να παραμένουν στο δικό τους περιθώριο. Ή στις δικές τους καθηλώσεις. Εξαρτάται πώς το βλέπει κανείς και πόσο ειλικρινής είναι στις διαπιστώσεις του.



Τα τελευταία χρόνια έχω ταξιδέψει πολύ σε μουσουλμανικές χώρες. Και έχω προσπαθήσει να καταλάβω τον τρόπο σκέψης, έχω παρατηρήσει προσεκτικά τις στάσεις και συμπεριφορές, έχω μελετήσει με όσο πιο ουδέτερο μάτι μπορώ τις αντιλήψεις. Και ομολογώ ότι έχω εκπλαγεί. Θετικά και αρνητικά. Θετικά, διότι έχω συναντήσει ανθρώπους εξαιρετικά φιλεύσπλαχνους και ουσιαστικά ενάρετους εντός της ισλαμικής πίστης. Αλλά και αρνητικά, διότι έχω διαπιστώσει το βαθύ συντηρητισμό, τη μισαλλοδοξία και το φανατισμό που συνδέεται μεν με το Ισλάμ, αλλά κυρίως οφείλεται στην αμορφωσιά και το χαμηλό επίπεδο κοινωνικής ανάπτυξης.



Διότι η θρησκεία έρχεται και επικάθεται σε αυτή την υστέρηση και λειτουργεί ως μηχανισμός επανίσχυσης. Όπως γινόταν στην Ευρώπη του μεσαίωνα και των σταυροφοριών. Όπως γινόταν στο σφαγιασμό των ιθαγενών της Νοτίου και Βορείου Αμερικής από τους κονκισταδόρ και τους εποίκους ή της βάναυσης εκμετάλλευσης των πληθυσμών της Αφρικής ή της Ασίας εις το όνομα του εκχριστιανισμού. Ναι, η θρησκεία μπορεί να εξωθήσει τους ανθρώπους σε πολύ ακραίες τιμές συμπεριφοράς. Ειδικά όταν δεν χαλιναγωγείται και δεν εξημερώνεται από τον πολιτικό και κοινωνικό πολιτισμό.


Και να που φθάσαμε εδώ. Στους τζιχαντιστές, στη Συρία, στο Μπατακλάν και στην παραζαλισμένη Ευρώπη, η οποία έρχεται να ξανασκεφτεί τα περί ανοχής και πολυπολιτισμικότητας. Ως σύγχρονος άνθρωπος, ως βαθιά Ευρωπαίος και ως πολίτης του κόσμου, θα ήμουν ο τελευταίος που θα εναντιωνόταν στην όσμωση των πολιτισμών. Όλη μου η ζωή, όλα όσα εκτιμώ και θαυμάζω εδράζονται στη συνάντηση. Μεταξύ ανθρώπων. Και ανεξαρτήτως χαρακτηριστικών ή ταυτοτήτων. Αλλά υπάρχει και ένα όριο. Και αυτό είναι η ελευθερία και η αξιοπρέπεια. Η ελευθερία του να πιστεύεις όποιον Θεό επιλέγεις ή και κανέναν απολύτως Θεό. Και η αξιοπρέπεια να διαβιείς τη ζωή σου με όποιον τρόπο επιλέγεις εσύ και που δεν σου επιβάλλεται από κάποιο ασφυκτικό και καταπιεστικό πλαίσιο αναφοράς.


Η Ευρώπη προσπάθησε και απέτυχε. Θα μπορούσε να έχει προσπαθήσει περισσότερο, θα μπορούσε να έχει χειριστεί τα πράγματα αλλιώς, θα έπρεπε να έχει επιδείξει μεγαλύτερη προσοχή και προνοητικότητα ή και μεγαλύτερη ευθύνη έναντι των παγκόσμιων υποθέσεων (για τις οποίες άλλωστε φέρει μεγάλη ιστορική ευθύνη). Αλλά τώρα όλα αυτά δεν έχουν πλέον σημασία. Το μόνο που πραγματικά έχει σημασία, είναι η διαφύλαξη του δικού της κοινωνικού και πολιτισμικού κεκτημένου. Που βάλλεται και υπονομεύεται. Το μόνο που πραγματικά έχει σημασία, είναι η δική σου και η δική μου δυνατότητα να προχωρήσουμε μπροστά. Προς ένα μέλλον δυνατοτήτων και ελευθεριών. Προς ένα μέλλον που δεν θα εμποδίσουν οι λογής λογής φανατικοί αυτού του κόσμου. Και επειδή όλα έχουν τη σημασία τους, θα σου υπενθυμίσω πως σε αυτή την Ευρώπη, οφείλεις να ανήκεις. Διότι τα ψευτοδιλήμματα ανάμεσα στα "ναι" και στα "όχι" ωχριούν και μοιάζουν τουλάχιστον άκαιρα (για να μην πω και ανιστόρητα), μπροστά στα σύγχρονα και σημαντικά διλήμματα. Στα οποία θα πρέπει η θέση σου και η θέση μου να είναι ξεκάθαρες. Το οφείλουμε στους εαυτούς μας, στις ζωές μας και στις αξίες μας. 

Τετάρτη, 4 Νοεμβρίου 2015

Τα Μυστήρια των Μεγάλων Θεών



Σταμάτα να με πιέζεις, δεν πρόκειται να σου πω. Διότι τελοσπάντων, αυτό είναι και το όλο νόημα της υπόθεσης. Χελόου, γι'αυτό τα λέμε "Μυστήρια"! Επειδής παραμένουν απόκρυφα για τον πολύ τον κόσμο και δεν το κάμουμε βούκινο να μας συζητάει ο κάθε τυχάρπαστος.



Αλλά επειδής σε συμπαθώ και είσαι τελοσπάντων εχέμυθος άνθρωπας, θα σου αποκαλύψω το κατιτίς μου. Για να μην με λες σνομπαρία και μυστικοπαθή και στριμμένο άντερο. Αλλά σε ξορκίζω καημένε μου, μην σου ξεφύγει λέξη παραέξω. Διότι θα πέσει απάνου σου η κατάρα των Καβείρων και μετά δεν σε είδα-δεν σε ξεύρω!



Μην μου πεις ότι δεν έχεις ματακούσει για τους Μεγάλους Θεούς! Γενικά θεωρούνταν πολύ κακιασμένες δυνάμεις που προκαλούσαν αντάρες και πυρκαγιές και σεισμούς και η μυστηριακή τους λατρεία ήταν περίφημη σε ολάκερο τον αρχαίο κόσμο. Αλλά το επίκεντρό της ήταν στο βέρι ρισπέκτφουλ Ιερό που βρισκόταν στη Σαμοθράκη. Σε ετούτο το πανέμορφο νησί τελούνταν τα Μυστήρια προς τιμήν τους.



Όσοι έπαιρναν μέρος για πρώτη φορά στα Μυστήρια ονομάζονταν μύσται (από το ρήμα "μύω" που σημαίνει "κλείνω τα μάτια" -θέλω να μου το κλίνεις σε όλα τα πρόσωπα του ενεστώτα, του παρατατικού και του υπερσυντέλικου, στο τετραδιάκι σου!), διότι σου δέναμε ένα μαντήλι, σου φοράγαμε μία κουκούλα, σου βάζαμε μαύρα γυαλιά και σε περιφέραμε εν τω σκοτάδι της νυκτός στον Θεατρικό Κύκλο εις αναζήτηση της θεάς Αρμονίας και της Ηλέκτρας. Τώρα αν εσύ τις εντόπιζες (που ήταν ως εξέλιξη και αρκετά σκιαχτική!), προφανώς είχες το κληρονομικό χάρισμα, σε αναγορεύαμε μάστερ του μεταφυσικού και των X-Files και σε φωνάζαμε Μόλντερ.



Η όλη τελετουργία γινόταν βράδυ υπό το φως των πυρσών, όχι επειδής ήμασταν ρομαντικοί άνθρωποι, αλλά για να ενισχύσουμε τη δύναμη της αυθυποβολής και να καλλιεργήσουμε μία ατμόσφαιρα θρίλερ και γκραν γκινιόλ. Και μην νομίζεις ότι γινόταν όλο αυτό το νταβαντούρι για να παίξουμε την τυφλόμυγα! Η μύηση περιελάμβανε μία σειρά δοκιμασιών, καθώς ο υποψήφιος μύστης έπρεπε να λάβει μέρος σε τελετή κάθαρσης, να ξομολογηθεί τις αμαρτίες του, να παρακολουθήσει αφήγηση με μυθολογικές ιστορίες και να φορέσει την πορφυρή φαρδιά ζώνη γύρω από τη μέση του -όχι σε προειδοποιώ ότι είναι πορφυρή, για να επιλέξεις καταλλήλως το χρώμα της χλαμύδας που θα βάλεις! Εντέλει, του αποκαλύπτονταν τα ιερά σύμβολα που δεν ξεύρουμε ακριβώς τί ήταν, αλλά επρόκειτο μάλλον για κάποια αντικείμενα ή φυτά που τους αποδίδονταν μαγικές ιδιότητες. Κάτι σαν το τίμιο ξύλο ας πούμε ή τα θαυματουργά πασουμάκια της Αγίας Ούρσουλας.



Τί εννοείς πως το μέρος δεν σου φέρνει πολύ σε Σαμοθράκη; Μα δικαίως, διότι βρισκόμαστε στην Αθήνα. Δεν σε πήγα στο νησί ουχί διότι κάμω περικοπές στο μπάτζετ του μπλογκ ο καψερός (αν και θα έπρεπε, τώρα που το σκέφτομαι!), αλλά απλώς διότι αυτήν την περίοδο διοργανώνεται στο Μουσείο της Ακρόπολης, εξαιρετική έκθεση με θέμα τις αρχαιότητες της Σαμοθράκης και είπα να αξιοποιήσω την ευκαιρία.



Τώρα εσύ θα με ρωτήξεις: και γιατί ωρέ πτηνό να μυηθεί κάποιος στα μυστήρια των Καβείρων; Α, υπήρχαν πάρα πολλά μπένεφιτς! Υποτίθεται ότι αποκτούσες τη δύναμη να αποφεύγεις τους κινδύνους, να αναλαμβάνεις με επιτυχία διάφορες δράσεις και να νικάς τους εχθρούς σου. Επίσης, γινόσουν ευσεβέστερος και δικαιότερος άνθρωπος και σωζώσουν από κινδύνους της θάλασσας (τύπου ναυάγια, καρχαρίες, θαλασσοδάνεια).



Η έκθεση δεν είναι πάρα πολύ μεγάλη αλλά είναι έξυπνα στημένη, καθώς έχει δημιουργηθεί ένας χώρος που παραπέμπει στο θεατρικό κύκλο όπου συγκεντρώνονταν οι συμμετέχοντες στα μυστήρια.



Στα βάθρα που βρίσκονταν στην περιφέρεια του κύκλου, υπήρχαν αγάλματα, ενώ κάπου εδώ βρέθηκε και ετούτο το απίθανο χρυσό λιονταράκι μέιντ ιν Πέρσια, που μάλλον κοσμούσε κάποιο ρούχο. Που το λες και μεγάλη γκαντεμιά, νάχεις πάει στη Σαμοθράκη για τα Μυστήρια με την ωραιότατη καρφίτσα-λιονταράκι στο ρούχο σου, τη μαντήλα Ερμέζ και την τσάντα Λουί Βουίτον και πάνω στο τσακίρ κέφι που ψιλαφίζεις στα τυφλά κάτι βόστρυχους και δεν μπορείς να καταλάβεις αν είναι της Ηλέκτρας ή κανενός Αναξίμανδρου και Αναξαγόρα, να χάνεις την καρφίτσα σου.



Πέραν του Θεατρικού Κύκλου, άλλο σημαντικό κτήριο ήταν η Θόλος της Βασίλισσας Αρσινόης Β', όπου κάμαμε τις επίσημες συγκεντρώσεις μας, τις δεξιώσεις, τα γεύματα, τα γκαλά, τα ρεβεγιόν. Σε ετούτο το ανάγλυφο του 1ου αιώνα π.Χ. απεικονίζεται κτήριο με χιουτζ πυρσούς εκατέρωθεν της πόρτας, το οποίο μοιάζει με τη θόλο της Αρσινόης Β'. Και σε περίπτωση πούχεις την απορία, να σου πω ότι η Αρσινόη υπήρξε μία από τις πλέον ενδιαφέρουσες γυναίκες της αρχαιότητας, η οποία κυβέρνησε σχεδόν σαν Φαραώ την Αίγυπτο μαζί με τον αδελφό και σύζυγό της Πτολεμαίο Β' (τον λέγαμε και Φιλάδελφο λόγω της αδυναμίας που είχε στην Αρσινόη), υπήρξε Ολυμπιονίκης, ιέρεια και χορηγός τέτοιων μνημείων. Από αυτήν, βρήκε και ξεπατίκωσε το πρότυπο η Κλεοπάτρα.



Τα Μυστήρια της Σαμοθράκης και πέραν της συμβολικής τους σημασίας, αποτελούσαν ωραιότατη ευκαιρία να γνωριστείς με κόσμο, να αναπτύξεις φιλίες, να κάμεις δημόσιες σχέσεις, να φλερτάρεις, να καζαντίσεις. Να, για παράδειγμα ο Φίλιππος γνώρισε την Ολυμπιάδα κατά τη διάρκεια των Μυστηρίων και επειδής ήταν πολύ γαλαντόμος, έχτισε ως δωρεά το Κτήριο του Τελετουργικού Χορού.


Η τελευταία φάση της τελετουργίας τελείτο στο Ιερόν, όπου γινόταν και η αποκάλυψη των ιερών συμβόλων. Εκεί βρισκόταν και το άγαλμα αυτό της Νίκης που είναι ωραιότατο και φέρει βέρι σικ χιτώνιο, που έρχεται και αναδεικνύει το φιζίκ, τη χάρη και το πτερό της θεότητος.



Στο Ιερόν υπήρχαν τρία αγάλματα της Νίκης. Το ένα είναι αυτό που βλέπεις εδώ. Το δεύτερο βρίσκεται σε μουσείο της Βιέννης (θύμησέ μου να σε πάω κάποια στιγμή να το επισκεφθούμε). Και βεβαίως το τρίτο και καλύτερο βρίσκεται στο Λούβρο, καθώς ανευρέθηκε από Γάλλους το 1863, όταν ακόμα η Σαμοθράκη βρισκόταν υπό Οθωμανική διοίκηση. Οι Γάλλοι πήραν στα γρήγορα μία άδεια από την Υψηλή Πύλη, φόρτωσαν την κακομοίρα τη Νίκη σε ένα πλοίο και την απήγαγαν κανονικότατα!


Η έκθεση περιλαμβάνει πολλά χαριτωμένα εκθέματα, όπως ετούτο το λιονταράκι-υδροροή, που έχει ένα βλέμμα εντελώς ψυχεδελικό.


Αλλά και ετούτο το σκεύος με ανάγλυφη μορφή εξότικ προελεύσεως. Διότι ως φαίνεται, η Σαμοθράκη απευθυνόταν στη διεθνή πελατεία, η οποία ακόμα δεν είχε ανακαλύψει τη Μύκονο και το Σούπερ Παραντάις.



Επίσης, έχουμε να σου δείξουμε πληθώρα ευρυμάτων από τις νεκροπόλεις της Σαμοθράκης. Πήλινα ειδώλια, ενώτια, δακτυλίδια, χρυσά ελάσματα και σειρά από μελανόμορφα αγγεία και αμφορείς. Αποδείξεις μίας πολύ δραστήριας και αναπτυγμένης κοινότητας ανθρώπων από το αντιπροχθές της ιστορίας.


Δεν ξεύρω αν οι Μεγάλοι Θεοί ήσαν τόσο τρομακτικοί όσο πίστευαν τότες οι μύστες. Δεν ξεύρω αν πίσω από τα ονόματά τους (Αξίερος, Αξιόκερσα και Αξιόκερσος) κρύβονταν η Δήμητρα, η Περσεφόνη και ο Άδης, όπως αναφέρει ο περιηγητής Μνασέας. Εκείνο που επιβεβαίωσα από ετούτη την έκθεση όμως, είναι πως όπως και σήμερα έτσι και τότες, οι άνθρωποι γυρεύανε να ξορκίσουν τα δαιμόνια τους και να εξευμενίσουν τους φόβους τους.


Γιατί όσο και να θέλει κανείς να θεωρήσει τη ζωή ως συμπαγή βεβαιότητα, έρχεται η πραγματικότητα και του αποδεικνύει πόσο εύθραυστα είναι όλα και πόσο γρήγορα μπορούν ν'αλλάξουν και να διαλυθούν. Μην περιμένεις να σου πω κάποια περισπούδαστη φιλοσοφία και να σε παρηγορήσω πως τάχα-μου δεν είναι έτσι τα πράγματα. Το σημαντικό είναι να μπορεί να βρίσκει κανείς ικανοποίηση σε εκείνους που αγαπά και στα όσα τον γεμίζουν. Να χαίρεται τα όσα διαθέτει, να απολαμβάνει την κάθε του μέρα. Και νομίζω πως με αυτόν τον τρόπο, οι Μεγάλοι Θεοί μοιάζουν λιγότερο τρομαχτικοί. Και μπορεί κανείς να λύσει την πορφυρή του ζώνη και να αναπνεύσει ελευθερία.